Gronings en het Fries

De relatie met het Fries

Gronings staat bol van de Friese woorden. Met het Fries dat in Nederland wordt gesproken wordt het westlauwers Fries bedoeld. Het Westlauwers Fries wordt dus gesproken in de provincie Friesland terwijl het Oostlauwers Fries is ontstaan in het noorden van Duitsland. Het Oostlauwers Fries is voor het Gronings heel belangrijk geweest. Het Gronings bedankt haar ontstaan namelijk van het Oostlauwers Fries. Tegenwoordig bestaat het Oostlauwers Fries helaas niet meer. Alleen in een heel klein deel in het noorden van Duitsland wordt nog Saterfries gesproken. Saterfries is een Oostlauwers Friese taal. 

Saterfries en het Gronings

Saterfries wordt tegenwoordig nog maar door zo'n 2000 mensen gesproken. Het Saterfries staat nog het dichts bij het oude Oostlauwers Fries. Veel oude woorden bestaan nog in deze kleine Friese taal, maar het gebruik ervan is in een rap tempo aan het verkleinen. Ook zijn de oude Saterfriese woorden aan het veranderen. De meeste woorden veranderen naar het Standaard Duits. Het Gronings is in de loop der tijd ook flink veranderd. Veel andere talen hebben zich met het Gronings bemoeid en grote invloed uitgeoefend. Talen als het Deens, het Duits, Friese talen en het Nederlands hebben het Gronings beïnvloed. 

Westlauwers Fries en het Gronings

Ook het Fries dat in Nederland wordt gesproken heeft invloed gehad op het Gronings. Wanneer je goed kijkt naar het Gronings zie je veel overeenkomsten met het Fries echter vaak wel met een kleine verandering. Vanwege de natuurlijk ligging is het ook niet verwonderlijk dat het Gronings en het Fries elkaar hebben beïnvloed. Kijk eens naar de volgende woorden: 

• Gr: pompebloader / Fr: pompeblêden / Nl: waterlelies
• Gr: liem / Fr: lym / Nl: lijm
• Gr: siever / Fr: sifer / Nl: cijfer
• Gr: lippe / Fr: lippe / Nl: lip
• Gr: proesten / Fr: prúste / Nl: niezen
• Gr: popke / Fr: poppe / Nl: baby
• Gr: klaimsk / Fr: kliemsk / Nl: klef
• Gr: broen / Fr: brún / Nl: bruin
• Gr: bolle / Fr: bolle / Nl: stier
• Gr: dizze / Fr: dizze / Nl: deze
• Gr: lutje / Fr: lyts / Nl: klein
• Gr: wèlle / Fr: welle / Nl: bron
• Gr: duuster / Fr: tsjuster / Nl: donker
• Gr: tjoender / Fr: tsjoender / Nl: tovenaar
• Gr: wie / Fr: wy / Nl: wij
• Gr: elkenain / Fr: elkenien / Nl: iedereen
• Gr: dien / Fr: dyn / Nl: jouw
• Gr: siepel / Fr: sipel / Nl: ui
• Gr: nij / Fr: nij / Nl: nieuw
• Gr: doe / Fr: do / Nl: jij
• Gr: ekkel / Fr: ikel / Nl: eikel
• Gr: guster / Fr: juster / Nl: gisteren
• Gr: mörn / Fr: moarn / Nl: morgen
• Gr: jirre / Fr: jarre / Nl: gier
• Gr: swebe / Fr: swipe / Nl: zweep
• Gr: mìnsk / Fr: minske / Nl: mens
• Gr: buutse / Fr: bûse / Nl: broekzak
• Gr: kertaaier / Fr: kertier / Nl: kwartier
• Gr: ledder / Fr: ljedder / Nl: ladder
• Gr: slim / Fr: slim / Nl: erg
• Gr: drije / Fr: trije / Nl: drie
• Gr: vaaier / Fr: fjouwer / Nl: vier
• Gr: fleddermoeze / Fr: flearmûs / Nl: vleermuis

Korte zinnen in het Fries, Gronings en het Nederlands

Gr: doe holst / Fr: do hâldt / Nl: jij houdt

Gr: ik bin / Fr: ik bin / Nl: ik ben

Gr: ik haar / Fr: ik ha / Nl: ik had

Gr: wel bist doe? / Fr: wa bist do? / Nl: wie ben jij?

Gr: joe binnen / Fr: jimme syn / Nl: jullie zijn

Gr: doe hest mie / Fr: do hast my / Nl: jij hebt mij

Gr: wie binnen der / Fr: wy binne der / Nl: wij zijn er

Gr: dij is van joe / Fr: dy is fan jo / Nl: die is van jou

Gr: ik wol t geern / Fr: ik wol it graach / Nl: ik wil het graag

Gr: schiere boksem / Fr: moaie broek / Nl: mooie broek

Gr: ik hoal van hòlt / Fr: ik hâld fan hout / Nl: ik hou van hout
Gr: ik mog heur lieden / Fr: ik mei har wol / Nl: ik mag haar wel

Is Fries altijd gelijk aan het Gronings?

Het Fries en het Gronings vertonen natuurlijk niet altijd evenveel overeenkomsten. Soms lijkt het Fries meer op het Nederlands en soms lijkt het Gronings juist weer meer op het Nederlands. Kijk eens naar de volgende zinnen: 

Gr: goud gold mokt mie bliede  / F: goed goud makket my bliid / Nl: goed goud maakt mij blij

Gr: non bist riek / Fr: no bisto ryk / Nl: nu ben je rijk
Gr: geld mokt nait gelokkeg / Fr: jild makket net gelokkich / Nl: geld maakt niet gelukkig
Gr; nee, krekt / Fr: nee, krekt / Gr: nee, juist

Gr: kiek oet! / Fr: pas op! / Nl: pas op!
Gr: doe felst sikkom / Fr: do foel omtrint / Nl: jij viel bijna
Gr: de vlouer is nait liek! / Fr: de flier is net lyk! / Nl: de vloer is niet recht!
Gr: dank veur t woarschaauwen / Fr: tanke foar it warskôgje / Nl: bedankt voor het waarschuwen

Gr: mien hoar is swaart / Fr: myn har is swart / Nl: mijn haar is zwart
Gr: wat hest der mit doan? / Fr: wat hasto der mei dien? Nl: wat heb je er mee gedaan?
Gr: k haar t vaarven doan! / Fr: ik ha it ferve! / Nl: ik heb het geverfd!
Gr: zugt der jenteg oet / Fr: sjocht der moai út / Nl: ziet er mooi uit

Johannes Rypma als onderwerp: korte gesprekken!

Gr: Johannes Rypma is n Vrais / Fr: Johannes Rypma is in Frysk / Nl: Johannes Rypma is een Fries
Gr: sprekt hai ok Vrais den? / Fr: sprekt hy ek Frysk dan? Nl: spreekt hij ook Fries dan?
Gr: joa, moar dat nait allinneg! / Fr: ja, mar dat net allinne! Nl: ja, maar dat niet alleen!
Gr: hai mokt ok meziek / Fr: hy makket ek muzyk / Nl: hij maakt ook muziek

Gr: wel is Johannes Rypma? / Fr: wa is Johannes Rypma? / Nl: wie is Johannes Rypma?
Gr: wait ik t?! / Fr: wit ik it?! Nl: weet ik het?!
Gr: hai dee mit aan the Voice / Fr: hy die my oan the Voice / Nl: hij deed mee aan the Voice
Gr: noeit van heurd / Fr: nea fan heard / Nl: nooit van gehoord

Gr: wat is dien veurnoame? /  Fr: wat is dien foarnamme? / Nl: wat is jouw voornaam?
Gr: mien noame is Johannes / Fr: myn namme is Johannes / Nl: mijn naam is Johannes
Gr: zölde as dij oet Vraislaand? / selde as dy út Frysklân? / Nl: dezelfde als die uit Friesland?
Gr: jawol! / Fr: jawol! / Nl: jawel!

De verschillen en overeenkomsten tussen het Gronings en het Fries

De grootste verschillen tussen het Gronings en het Fries (Westlauwers) is de uitspraak. Het Fries is vaak korter dan het Gronings. Het Gronings wordt lang(er) uitgesproken. Vergelijk bijvoorbeeld het woord ''drije'' met ''trije''. Alhoewel het Fries in Nederland een officiële landstaal is, is het Gronings dat niet. Het Fries staat echter wel dichter bij het standaard Nederlands dan het Gronings. Het Gronings is dus ''vreemder'' en ''moeilijker te begrijpen'' voor sprekers die alleen de standaard Nederlandse taal kunnen verstaan. Sprekers van het Fries en het Gronings begrijpen elkaar doorgaans een stuk sneller. Uiteraard niet verwonderlijk want veel woorden komen overeen.

Het Fries heeft vaker woorden die eindigen op -je. Denk bijvoorbeeld aan fakânsje (vakantie) en boartsje (spelen). Het Gronings heeft deze uitgang meestal niet. Qua grammatica en zinsopbouw komen het Fries en het Gronings veelal overeen. Het verkleinen van woorden gaat in beide talen vaak hetzelfde: met de uitgang -ke. In het Nederlands gebeurt dit bijna altijd met -je of -pje.

Gr: hoeske / Fr: húske / Nl: huisje
Gr: leutjeke / Fr: lytske / Nl: kleintje

Lees meer: Gronings en Fries
Lees meer: Gronings en Deens
Lees meer: Oosterlauwers Fries