Is Gronings Fries of Saksisch?

Saksische of Friese taal?

Heeft het Gronings meer Saksische of juist meer Friese kenmerken? Het Gronings is een mengeling tussen Fries en Saksisch. Dit betekent dat het gebruik maakt van oorspronkelijk Friese woorden en dat het gebruik maakt van woorden uit de Saksische wereld. Er wordt wel eens gezegd dat het Gronings een Fries substraat heeft. Dit substraat (overblijfsel) heeft het Gronings omdat er in de provincie Groningen (de Ommelanden) vroeger altijd Fries werd gesproken. Dit Fries was niet helemaal gelijk aan het Fries dat in de provincie Friesland wordt gesproken. Het Fries dat in de provincie Friesland wordt gesproken heet het Westlauwers Fries. Het Fries dat in Groningen werd gesproken wordt het Oostlauwers Fries genoemd.

De Ommelanden van Groningen

Ommelanden van Groningen

De Ommelanden van Groningen zijn de gebieden buiten de stad Groningen met uitzondering van Westerwolde. In de Ommelanden werd het Oostlauwers Fries gesproken. Het Oostlauwers Fries werd niet alleen in Nederland gesproken. Ook in Duitsland werd de taal gesproken. Tegenwoordig is het Oostlauwers Fries zo goed als uitgestorven. In een klein gebied, net over de Nederlandse grens, wordt nog Saterfries gesproken. Saterfries lijkt het meest op de oorspronkelijke Oostlauwers Friese taal zoals dat vroeger in een veel groter gebied werd gesproken.

Waarom ineens Saksisch?

De stad Groningen was vroeger een zeer machtige stad. De stad had bijna heel het noorden van Nederland in haar macht en was zeer invloedrijk. De Ommelanden van Groningen (ook wel klein Friesland genoemd) en de provincie Friesland hadden niet veel te zeggen: Groningen had de macht. De stad Groningen was een Saksische Drentse stad. De stad heeft de Ommelanden indirect aangemoedigd om het Fries in te ruilen voor het Saksisch. Dit overschakelen ging vrij snel, maar heeft zich niet helemaal volbracht. Het Gronings kon in die tijd ontstaan en werd een mengeling tussen Fries en Saksisch.

Oostlauwers Fries in Duitsland?

Ook het gebied in Duitsland waar het Oostlauwers Fries werd gesproken werd steeds kleiner. De Ommelanden van Groningen waren sneller met het inruilen van het Fries naar het Gronings dan het gebied in Duitsland. In Duitsland kwamen de Friezen onder druk te staan door het Hoogduits. Steeds meer mensen schakelden daar over van Fries naar Plattduits.

Lees meer: Gronings en Fries

Gronings en het Deens

Deense woorden in het Gronings

Ook het Deens heeft een nauwe relatie met het Gronings. De Denen en de Groningers waren altijd al grote vriendjes. Veel handel werd er met elkaar bedreven toen de stad Groningen veel macht had in heel het noorden. De stad Groningen was een belangrijke Hanzestad. Ook in Denemarken en in andere Scandinavische landen waren veel Hanzesteden. Deze steden hadden onderling veel contact en bedreven veel handel. 

De taal van de handel

Effectief handel drijven kan alleen als er een goede communicatie is. Dat wisten de Groningers en de Denen natuurlijk ook maar al te goed en daarom werd er gekozen voor een uniforme handelstaal. Het Nederduits was een ideale kandidaat en werd vooral op papier veel gebruikt. 

Gronings - Deense woorden

Welke woorden vertonen veel overeenkomst? Zie hier een kleine selectie van een aantal woorden die je zowel in Groningen als in Denemarken kunt gebruiken. Opvallend verschijnsel is dat Denen en Groningen allebei gebruik maken van een stød. De term die Hollanders hiervoor gebruiken is knauwen.

• Gr: edik / Dk: eddike / Nl: azijn
• Gr: kaptaain / Dk: kaptajn / Nl: kapitein
• Gr: kìrke / Dk: kirke / Nl: kerk
• Gr: handske / Dk: handske / Nl: handschoen
• Gr: kevòrt / Dk: kuvert / Nl: envelop
• Gr: appelsin / Dk: appelsin / Nl: sinaasappel
• Gr: zeun / Dk: søn / Nl: zoon
• Gr: heu / Dk: hø / Nl: hooi
• Gr: nebbe / Dk: næb / Nl: snavel
• Gr: ròtte / Dk: rotte / Nl: rat
• Gr: zuit / Dk: sød / Nl: zoet
• Gr: gold / Dk: guld / Nl: goud
• Gr: grashùpper / Dk: græshoppe / Nl: sprinkhaan
• Gr: waske / Dk: vaske / Nl: was
• Gr: aaske / Dk: aske / Nl: as
• Gr: deu / Dk: tø / Nl: dooi

Wil je graag weten hoe het Gronings wordt uitgesproken? Klik op bovenstaande vlag om een aantal woorden te ontdekken met een Scandinavisch tintje. De woorden komen uit het artikel te vinden via onderstaande link. De video hoort dus bij het artikel. 

Lijkt het Deens op het Gronings?: Deens, Nederlands en Gronings

Zie voor een zeer uitgebreide lijst: Groningse woorden

Gronings en het Fries

De relatie met het Fries

Gronings staat bol van de Friese woorden. Met het Fries dat in Nederland wordt gesproken wordt het westlauwers Fries bedoeld. Het Westlauwers Fries wordt dus gesproken in de provincie Friesland terwijl het Oostlauwers Fries is ontstaan in het noorden van Duitsland. Het Oostlauwers Fries is voor het Gronings heel belangrijk geweest. Het Gronings bedankt haar ontstaan namelijk van het Oostlauwers Fries. Tegenwoordig bestaat het Oostlauwers Fries helaas niet meer. Alleen in een heel klein deel in het noorden van Duitsland wordt nog Saterfries gesproken. Saterfries is een Oostlauwers Friese taal. 

Saterfries en het Gronings

Saterfries wordt tegenwoordig nog maar door zo'n 2000 mensen gesproken. Het Saterfries staat nog het dichts bij het oude Oostlauwers Fries. Veel oude woorden bestaan nog in deze kleine Friese taal, maar het gebruik ervan is in een rap tempo aan het verkleinen. Ook zijn de oude Saterfriese woorden aan het veranderen. De meeste woorden veranderen naar het Standaard Duits. Het Gronings is in de loop der tijd ook flink veranderd. Veel andere talen hebben zich met het Gronings bemoeid en grote invloed uitgeoefend. Talen als het Deens, het Duits, Friese talen en het Nederlands hebben het Gronings beïnvloed. 

Westlauwers Fries en het Gronings

Ook het Fries dat in Nederland wordt gesproken heeft invloed gehad op het Gronings. Wanneer je goed kijkt naar het Gronings zie je veel overeenkomsten met het Fries echter vaak wel met een kleine verandering. Vanwege de natuurlijk ligging is het ook niet verwonderlijk dat het Gronings en het Fries elkaar hebben beïnvloed. Kijk eens naar de volgende woorden: 

• Gr: pompebloader / Fr: pompeblêden / Nl: waterlelies
• Gr: liem / Fr: lym / Nl: lijm
• Gr: siever / Fr: sifer / Nl: cijfer
• Gr: lippe / Fr: lippe / Nl: lip
• Gr: proesten / Fr: prúste / Nl: niezen
• Gr: popke / Fr: poppe / Nl: baby
• Gr: klaimsk / Fr: kliemsk / Nl: klef
• Gr: broen / Fr: brún / Nl: bruin
• Gr: bolle / Fr: bolle / Nl: stier
• Gr: dizze / Fr: dizze / Nl: deze
• Gr: lutje / Fr: lyts / Nl: klein
• Gr: wèlle / Fr: welle / Nl: bron
• Gr: duuster / Fr: tsjuster / Nl: donker
• Gr: tjoender / Fr: tsjoender / Nl: tovenaar
• Gr: wie / Fr: wy / Nl: wij
• Gr: elkenain / Fr: elkenien / Nl: iedereen
• Gr: dien / Fr: dyn / Nl: jouw
• Gr: siepel / Fr: sipel / Nl: ui
• Gr: nij / Fr: nij / Nl: nieuw
• Gr: doe / Fr: do / Nl: jij
• Gr: ekkel / Fr: ikel / Nl: eikel
• Gr: guster / Fr: juster / Nl: gisteren
• Gr: mörn / Fr: moarn / Nl: morgen
• Gr: jirre / Fr: jarre / Nl: gier
• Gr: swebe / Fr: swipe / Nl: zweep
• Gr: mìnsk / Fr: minske / Nl: mens
• Gr: buutse / Fr: bûse / Nl: broekzak
• Gr: kertaaier / Fr: kertier / Nl: kwartier
• Gr: ledder / Fr: ljedder / Nl: ladder
• Gr: slim / Fr: slim / Nl: erg
• Gr: drije / Fr: trije / Nl: drie
• Gr: vaaier / Fr: fjouwer / Nl: vier
• Gr: fleddermoeze / Fr: flearmûs / Nl: vleermuis

Korte zinnen in het Fries, Gronings en het Nederlands

Gr: doe holst / Fr: do hâldt / Nl: jij houdt

Gr: ik bin / Fr: ik bin / Nl: ik ben

Gr: ik haar / Fr: ik ha / Nl: ik had

Gr: wel bist doe? / Fr: wa bist do? / Nl: wie ben jij?

Gr: joe binnen / Fr: jimme syn / Nl: jullie zijn

Gr: doe hest mie / Fr: do hast my / Nl: jij hebt mij

Gr: wie binnen der / Fr: wy binne der / Nl: wij zijn er

Gr: dij is van joe / Fr: dy is fan jo / Nl: die is van jou

Gr: ik wol t geern / Fr: ik wol it graach / Nl: ik wil het graag

Gr: schiere boksem / Fr: moaie broek / Nl: mooie broek

Gr: ik hoal van hòlt / Fr: ik hâld fan hout / Nl: ik hou van hout
Gr: ik mog heur lieden / Fr: ik mei har wol / Nl: ik mag haar wel

Is Fries altijd gelijk aan het Gronings?

Het Fries en het Gronings vertonen natuurlijk niet altijd evenveel overeenkomsten. Soms lijkt het Fries meer op het Nederlands en soms lijkt het Gronings juist weer meer op het Nederlands. Kijk eens naar de volgende zinnen: 

Gr: goud gold mokt mie bliede  / F: goed goud makket my bliid / Nl: goed goud maakt mij blij

Gr: non bist riek / Fr: no bisto ryk / Nl: nu ben je rijk
Gr: geld mokt nait gelokkeg / Fr: jild makket net gelokkich / Nl: geld maakt niet gelukkig
Gr; nee, krekt / Fr: nee, krekt / Gr: nee, juist

Gr: kiek oet! / Fr: pas op! / Nl: pas op!
Gr: doe felst sikkom / Fr: do foel omtrint / Nl: jij viel bijna
Gr: de vlouer is nait liek! / Fr: de flier is net lyk! / Nl: de vloer is niet recht!
Gr: dank veur t woarschaauwen / Fr: tanke foar it warskôgje / Nl: bedankt voor het waarschuwen

Gr: mien hoar is swaart / Fr: myn har is swart / Nl: mijn haar is zwart
Gr: wat hest der mit doan? / Fr: wat hasto der mei dien? Nl: wat heb je er mee gedaan?
Gr: k haar t vaarven doan! / Fr: ik ha it ferve! / Nl: ik heb het geverfd!
Gr: zugt der jenteg oet / Fr: sjocht der moai út / Nl: ziet er mooi uit

Johannes Rypma als onderwerp: korte gesprekken!

Gr: Johannes Rypma is n Vrais / Fr: Johannes Rypma is in Frysk / Nl: Johannes Rypma is een Fries
Gr: sprekt hai ok Vrais den? / Fr: sprekt hy ek Frysk dan? Nl: spreekt hij ook Fries dan?
Gr: joa, moar dat nait allinneg! / Fr: ja, mar dat net allinne! Nl: ja, maar dat niet alleen!
Gr: hai mokt ok meziek / Fr: hy makket ek muzyk / Nl: hij maakt ook muziek

Gr: wel is Johannes Rypma? / Fr: wa is Johannes Rypma? / Nl: wie is Johannes Rypma?
Gr: wait ik t?! / Fr: wit ik it?! Nl: weet ik het?!
Gr: hai dee mit aan the Voice / Fr: hy die my oan the Voice / Nl: hij deed mee aan the Voice
Gr: noeit van heurd / Fr: nea fan heard / Nl: nooit van gehoord

Gr: wat is dien veurnoame? /  Fr: wat is dien foarnamme? / Nl: wat is jouw voornaam?
Gr: mien noame is Johannes / Fr: myn namme is Johannes / Nl: mijn naam is Johannes
Gr: zölde as dij oet Vraislaand? / selde as dy út Frysklân? / Nl: dezelfde als die uit Friesland?
Gr: jawol! / Fr: jawol! / Nl: jawel!

De verschillen en overeenkomsten tussen het Gronings en het Fries

De grootste verschillen tussen het Gronings en het Fries (Westlauwers) is de uitspraak. Het Fries is vaak korter dan het Gronings. Het Gronings wordt lang(er) uitgesproken. Vergelijk bijvoorbeeld het woord ''drije'' met ''trije''. Alhoewel het Fries in Nederland een officiële landstaal is, is het Gronings dat niet. Het Fries staat echter wel dichter bij het standaard Nederlands dan het Gronings. Het Gronings is dus ''vreemder'' en ''moeilijker te begrijpen'' voor sprekers die alleen de standaard Nederlandse taal kunnen verstaan. Sprekers van het Fries en het Gronings begrijpen elkaar doorgaans een stuk sneller. Uiteraard niet verwonderlijk want veel woorden komen overeen.

Het Fries heeft vaker woorden die eindigen op -je. Denk bijvoorbeeld aan fakânsje (vakantie) en boartsje (spelen). Het Gronings heeft deze uitgang meestal niet. Qua grammatica en zinsopbouw komen het Fries en het Gronings veelal overeen. Het verkleinen van woorden gaat in beide talen vaak hetzelfde: met de uitgang -ke. In het Nederlands gebeurt dit bijna altijd met -je of -pje.

Gr: hoeske / Fr: húske / Nl: huisje
Gr: leutjeke / Fr: lytske / Nl: kleintje

Lees meer: Gronings en Fries
Lees meer: Gronings en Deens
Lees meer: Oosterlauwers Fries

Gronings en het Duits

Lijkt Gronings op het Duits?

Als ik naar het westen reis krijg ik vaak te maken met grote onwetendheid over het Gronings. Mensen weten wel waar Groningen ligt (ver weg in het noorden) maar daar houdt het gelijk ook mee op. Vaak wordt er verondersteld dat het Gronings een dialect of een variant is van de Duitse taal. In zekere zin heeft men hier natuurlijk wel een punt van waarheid maar dat geldt niet alleen voor het Gronings. Ook het Nederlands, het Fries, het Deens en het Noors zou je kunnen zien als een variant van de Duitse taal. Andersom geldt het ook: Duits kun je ook zien als een variant van de Nederlandse taal. Alle genoemde talen zijn Germaanse talen en zijn tot op zekere hoogte met elkaar verbonden. 

Duitse woorden in het Gronings

Ondanks de onwetendheid komt de gedachte natuurlijk niet zomaar uit de lucht vallen. Wanneer mensen van buiten het Gronings taalgebied het Gronings aanhoren kan het lijken alsof er meerdere Duitse woorden in het Gronings aanwezig zijn. Een aantal van deze Groningse woorden die Duits klinken of gelijk zijn aan het Duits, zijn: 

• Gr: mit / Nl: mee
• Gr: feilek / Nl: eigenlijk
• Gr: botter / Nl: boter
• Gr: den / Nl: dan
• Gr: sùmmer / Nl: zomer
• Gr: sùnne / Nl: zon

Germanic languages - Friso Saxon

Grunnegs - Gronings

Het Gronings (Grunnegs) spreekt men in de provincie Groningen en het noorden van Drenthe. De taal wordt een friso-saksische taal genoemd. Dit komt doordat Gronings door de jaren heen is beïnvloed door Fries en het Saksisch. Ook het Duits en het Deens heeft het hedendaags Gronings beïnvloed en natuurlijk moeten wij het Nederlands en het Engels ook niet vergeten.

Friso-Saxon language

Hoe klinkt het Gronings eigenlijk? In de media wordt wel eens op een grappige wijze het Gronings geïmiteerd, echter komt dat vaak totaal niet overeen met de daadwerkelijke klanken die men gebruikt in het Gronings. Een officiële gestandaardiseerde spelling is er niet in het Gronings, echter heeft men wel de voorkeur om het Gronings zo kort en bondig mogelijk te spellen alhoewel de uitspraak van klinkers vaak erg lang is (in vergelijking met het Standaardnederlands).

Groningse spelling

Hieronder vindt men een tabel met de klanken die in het Gronings voorkomen. Vergelijk de Nederlandse schrijfwijze met de drie Groningse. GR 1 betekent de norm. Deze schrijfwijze is echter het meest vernederlandst en komt fonetisch veelal niet overeen. De tweede schrijfwijze heeft meer Friese invloeden, de derde meer Scandinavische. [bron: nieuwe Groningse spelling]

Uitspraak van het Gronings

Hoe klinkt Gronings eigenlijk? Klik op onderstaande links om de uitspraak van verschillende woorden te beluisteren. Klik op de eerste link om een kleien selectie te zien van de woordenschat en overige informatie over het ontstaan van het Gronings e.d.
woorden en zinnen Gronings

Voorbeeld 1

Voorbeeld 2